OKUR, Kitaplar Yalnız Kalmasın Diye Çıktı
 

Müteferrika’nın Hayaleti

Halil Solak

İbrahim Müteferrika 1727’de padişah fermanı ile şeyhülislam fetvasını aldıktan sonra İstanbul’un Yavuzselim semtinde, Mismarcı Şüca Sokak’taki evinde bir matbaa kurdu. Matbaa sayesinde kitaplar daha okunaklı ve hatasız basılacak, fiyatları ucuzlayacak, böylece büyük kütüphaneler kurulacaktı. Ayrıca Osmanlı İmparatorluğu nasıl cihad yaparak İslamın şerefini arttırıyorsa kitap basarak da İslama hizmet edecekti. 

Müteferrika, bir hazırlık sürecinin ardından, 1729’da Vankulu Lugati’ni matbaanın ilk kitabı olarak yayınladı. 1747’deki vefatına kadar tarihten coğrafyaya, dilden askerliğe kadar çeşitli konularda 22 cilt halinde 17 kalem eser bastı. 

Peki, Osmanlı topraklarında tesis edilen bu ilk Türk matbaasında nasıl bir ortam vardı? Tezgahlar, kağıt topları, hurufatlar, ustalar, kalfalar ve çırakları bir arada gösteren bir resim olsaydı. Tabii ilk editör, redaktör, grafik tasarımcı olarak niteleyebileceğimiz; diplomat, tercüman, haritacı kısaca “Hezârfen” Müteferrika’yı da… 

lk Türk Matbaasının Resmi 

Elimizde Müteferrika’yı ve matbaasını gösteren resimler yok değil ancak en bilindikleri Süheyl Ünver ve Münif Fehim’e ait bu resimler temsilidir. Gelin de Yahya Kemal’in “Bizde Resimsizlik ve Nesirsizlik” başlıklı o ünlü makalesinde söylediklerini hatırlamayın: “Resimsizlik yüzünden cedlerimizin yüzlerini göremiyoruz. Ah bu ne feci hicrandır!” Ancak Müteferrika’nın İzinde(n) giden kitapsever ve kitap tarihi araştırmacısı Yahya Erdem’in müdekkik nazarları sayesinde bu hicranımız biraz olsun dindi. 

Erdem, Andreas Lazarus Imhof tarafından yazılan Neu-Eröffneter Histrorischer Bilder-saal adlı dünya tarihinin 1723-33 yılları arasını kapsayan 9. cildinde (1735, s. 835) ilk Osmanlı matbaasının erken dönemine ait tek resmini buldu ve ilim alemine duyurdu. Kitabın kapağında da kullanılan yanda gördüğünüz bu resim yayınlandığı esnada, yani 1735’te, Müteferrika Matbaası aktifti ve Naima Tarihi basılıyordu. Yahya Erdem kişilerin kıyafetleri, baskı makineleri, dizgi kasası, vitraylar dahil her şeyin ayrıntılı ve gerçekçi biçimde resmedildiğini söylüyor. 

Peki bu resimde Müteferrika nerede? Erdem’e göre altı kişinin yer aldığı resimde sırtı dönük ve eliyle talimat veren kişinin İbrahim Müteferrika’yı temsil ettiği düşünülebilir. 

Tek Yapraklı Sözlük 

Yahya Erdem’in Müteferrika dünyasına dair keşfi, matbaanın vesika değerine sahip bir görselini ilim dünyasına armağanıyla sınırlı değil. Onun kılı kırk yaran takibi sayesinde Müteferrika’nın tamamlayamadığı çok dilli bir sözlükle ilgili bazı ipuçları elimizde. 

İbrahim Müteferrika’nın Doğu ve Batı dillerini kapsayan son derece geniş bir lügat basmayı planladığını biliyoruz. Mesela İtalyan din adamı ve edebiyatçı Toderini’ye göre maddi kaynak bulabilirse Müteferrika, Şark ve Avrupa dilleriyle ilgili büyük bir sözlük derlemek ve bunu basmak niyetindeydi. Yine 1734-1746 yılları arasında İstanbul’da bulunan İsveç elçisi Edward Carleson -söylentiye göre Müteferrika bir ara kendisine tercümanlık yapmıştı- 1735 tarihli bir mektubunda şu satırlara yer veriyordu: “İbrahim Efendi yayımcı bulabildiği takdirde, Asya ve Avrupa’da en çok kullanılan dillerin büyük bir sözlüğünü hazırlayacağını bizlere söylemiş bulunuyor.” 

Bu arada matbaada basılan ilk ve son kitaplar birer sözlük olsa da yayınlananlar arasında bu evsafta bir eser yok. Peki Müteferrika’nın bu büyük projesinin akıbeti ne oldu? 

Yazının tamamını Okur’un 21. sayısında bulabilirsiniz: https://www.okurdergisi.com/okuru-nerede-bulabilirsiniz/

Henüz yorum yok...

Yorum yapmak ister misiniz?